ESKİÇAGDA KÜTÜPHANE KAVRAMINI BELİRTMEK
İÇİN KULANILAN KELİMELER ve ANLAMLARI

1 - Kütüphane kelimesinin değişik anlamları

Günümüzde Kütüphane anlamında kullanılan Bibliothek kelimesinin aslı Yunancadır ve genellikle batı dünyasında yaygın bir şekilde kullanılmaktadır. Yunancada Bibliotheke şeklindeki bu kelime, Latinceye Bibliotheca olarak geçmiştir. İki ayrı kelimeden oluşur. İlki biblon veya bublion şeklinde olup yazı malzemesi olarak kullanılan papirusun yapraklarının meydana getirilmesini sağlayan, aynı bitkinin özüne denmekteydi.(1) Daha sonra çağın malzeme ve biçimine uygun bir kitap şekli olan papirus rulosu için kullanılmıştır. Sonunda parşömen kodeksi de bu adı almıştır. İkinci kelime olan theke ise herhangi bir şeyi içine alıp saklayan veya koruyan nesne anlamına gelmekteydi. Seville'li rahip Isidoros (Etymologiae VI, Origines 3,1) bunu VII. yy. da şöylece belirtmiştir: -Blbliotheca a Graeco nomen accepit, ab eo, quod ibi recondantur libri. Nam biblion librorum, theke repositio interpretandur- (Kütüphane kitapların saklandığı yer olarak Yunanca bir isim aldı, çünkü biblion kitapların, theke ise saklandığı yer anlamına geliyordu. Böylece Biblion theke (Lat. librorum repositio) kitapların konduğu yer diye düşünülebilir. Kütüphaneyi ifade etmek için bazen apotheke ya da apothekai biblion şeklinde başka kelimeler de kullanılmıştır.(2) Bibliotheke kelimesinin ilk zamanlar tek tek ki tap kasalarını belirtmek için kullanıldığı iddia edilmektedir. Kelime değişmeden çoğul şeklinde kullanıldığı zaman, kütüphanenin binasını değil, (depo) ve (kitapçı dükkanları)nı ifade ediyordu.

Bu durum, kitapların ilkin topluca kitapçı dükkânlarında bir arada bulunmuş olması ile açıklanabilir. Kelimenin farklı anlamları ilk kez M.O. IV. Yüzyıl ortalarında Genç Kratinos'un Hupobolimaios adlı eserinde belirtilmiş ve kelime u harfi ile bubliotheke olarak verilmiştir.(3)

Romalılar Yunanca bibliotheke kelimesini Latince kurallara uydurarak bibliotheca şekliyle kullandıklarını söylemiştik. Yukarıda sözünü ettiğim gibi Seville'li rahip Isidoros'un tarifi de bunu doğrulamaktadır. Fakat bunun yanında Libraria kelimesini de benimsemişlerdir. Bu kelime kitap anlamına gelen Liber ile bağlantılıdır. Liber kelimesi şekilden çok yapıldığı malzemeyi belirtmiş olmalıdır. Çünkü ilk zamanlar kayın ağacı Liber kelimesi ile ifade edilmiştir. Bu ilk devrelerde hem yazı ve hem de kayın ağacı kutsaldı. Her ikisi için de aynı kelimelerin kullanılmış olması belki de yazı malzemesi olarak kayın ağacının kullanılmış olması ile ilgiliydi.(4) Zamanla Klasik ve sonradan da Ortaçağ Latincesinde kitap rafları anlamında çoğul halindeki armaria kelimesi kullanılmıştır. Roma İmparatorluğunun son zamanlarında ise, kütüphane kelimesinin karşılığı olarak Cartularium benimsenmiştir.(5)

Kelimenin bugünkü anlamında kullanılması ilk kez İskenderiye kütüphanesi için söz konusu olmuştur. Burada he megale bibliotheke (6) gibi tekil şekli yanında (Kai ton an Alexandreia bibliothekon ton prouste) olarak (7) çoğul halinde kullanıldığını da görüyoruz.

Romalılarda hâkimler mülkiyet davaları ile uğraşırken, miras bırakılan kütüphanenin, kitap kasalarını mı, yoksa sadece kitapları mı amaçladığı konusunda tartışmışlar ve farklı yorumlara varmışlardır. (8) Önceden yalnız özel mülkiyetteki kütüphaneler için kullanılan bibliotheke sonradan Hellenistik devirle beraber kamusal kütüphaneler inşa edilmeğe başlanınca, kendiliğinden, önce Yunanlılarda ve sonra da Romalı'larda kütüphane binasını ifade etmeğe başlamıştır. Örneğin Augustus ve onu takip eden imparatorlar kütüphaneler inşa ettiler. Bibliotheke kelimesinin kütüphane yapısı için kullanıldığına ilişkin bilgiye, çoğul şekli ile Athenaeus'da rastlıyoruz. (9) Plinius da kelimeyi kütüphane için şu şekilde kullanmıştır: -Asirıii Pollionis hoc Romae inventum, qui primus bibliothecam dicando ingenia hominum rem publicam fecit (insanlığın düşünce ürünlerini Roma'da bir kütüphane yaptırarak ilk kez kamusallaştırdığı söylenileri Asinius Pollio'dur). (10)

Bibliotheke kelimesi zamanla ve çoğul halinde kitap koleksiyonlarını belirtmek için de kullanılır olmuştur. Pompaeus Festus Latince sözlüğünde. bu kelimenin hem Yunanlılar ve hem de Romalılar tarafından kitap koleksiyonlarını belirtmek üzere kullanıldığını söylemektedir. (11) Bu arada çok ciltli eserlere yani birden çok ciltten oluşan bir esere de bibliotheke adının verildiğini biliyoruz. Örneğin, M.Ö. 50 yılında Sicilya'lı Diodoros kırk kitaplık eserine bibliotheke adını vermiştir. Bu bilgiyi Plinius bize şöylece aktarmaktadır: -Diodorum. graecorum scriptorem, historiam suam bibliotheken inscripsisse (Diodorus Yunan tarihi konusundaki kendi eserine bibliotheke adını verdi). (12) Hristiyanlığın Roma dünyasında yayılması sonunda bibliotheke kelimesi artık İncil için kullanılmağa başladı. Viyana'lı St. Avit'in de (utramque bibliothecam) sözü ile Ahdiatik ve Ahdicedid'i amaçladığını biliyoruz.(13) Daha sonraki devirlerde hıristiyan yazarları bu kelimeyi İncil için kullanmağa devam ederler. (14)

2 - Kelimenin arşiv ve arşiv malzemesi anlamında kullanılması

Doğu'da özellikle Roma hâkimiyetindeki Mısır'da bibliotheke kelimesi ile resmi arşiv dosyalan, özel anlaşmalar ve arşiv depolarının belirtildiğini görüyoruz. Mısır'daki İsis tapınağında bibliotheke tou Nanaiou tapınaktaki merkez arşivini ve M.S. 127'den sonra Hadrianus tapınağındaki Andriane bibliotheke ise
gene bu tapınaktaki arşivi belirtmek için kullanılmışlardır. (15) Çeşitli zamanlarda bibliotheke kelimesi ile birlikte arhia arşiv anlamında kullanılmıştır. Augustus zamanında İmparatorluk içerisinde kadastro faaliyetlerinin gelişmesi üzerine taşrada kurulan arşiv depolan da demosia bibliotheke olarak adlandırılmağa başlanmıştır. (16) Bibliotheke bibliphulakion ile eş anlamlıdır ve arşiv karşılığında, kullanılmıştır. (17) Zamanla Hıristiyan kiliselerinde kitaplarla dosyalar birlikte konmuş ve bunlara gitgide daha çok önem verilmiş ve bunun sonucunda da artık biblioteca terimi yerini arehivum veya serinium'a bırakmıştır.

3 - Kelimenin yazılış farklılıkları

Bibliotheke kelimesi ilk zamanlar ilk heceye u harfi konularak yazılıyordu. Eski Yunanlılar bu şekilde yazmışlardı. Bu kelime Romalılar zamanında Latinceye geçince u nun yerini y alarak bybliotheca olmuştur. Ancak Atina'lı klasik yazarların karşı çıkması üzerine ikinci hecedeki ı, birinci hece ile ses uyumu
yaparak iki sesli harf de ı olmuştur ve bibliotheca şekliyle yazmışlardır. Ancak bubliotheca şeklini de kullanmışlardır. Roma devrindeki Mısır'ın Yunanca yazılmış papirüsleri üzerinde bibliotheke şekline de rastlanılmaktadır. Bu kelimeden türemiş ve kütüphaneciler anlamına gelen bibliophulakes şekli de gene ay nı yerde bulunuyordu. (18) Tarihin çeşitli devirlerinde bibliotheca, bibliotheca ve bubiotheca kelimelerinin çeşitli şekilleri görülmektedir.

4 - Kelimenin Avrupa dillerine geçişi

Batı dünyasında Roman dilleri grubu kitap için Yunanca ve Latince kelimeleri almıştır. Fakat Hellenistik etki altında bulunan doğu eyaletlerinde ise Yunanca şekli benimsenmiştir.

Bugün batı dillerinde Fransızcadaki Bibliotheque, İspanyolca ve İtalyancadaki Biblioteca şekilleri, Avrupa ülkelerinin, kelimenin Yunanca şeklinin dillerine uydurulmuş şekilleridir. Diğer taraftan Latince dil grubu dışında olan Germen dilleri ise Latincenin etkisi ile bu kökten gelen Libreye, Librey, Librerye gibi kelimeleri almışlardır. Ancak Germenler Hümanizma aracılığı ile Hellen ve Latin kültüründen etkilenerek özellikle XVIII-XIX yüzyıllarda Yunanca asıllı Bibliothek kelimesini kullanmağa başlamışlardır.

Bugün Almancada Bibliothek kelimesi yerleşmiştir. Bu arada Kuzey Avrupa ve Slav ülkelerinde Bibliothek kelimesine yakın kelimelere rastlamaktayız. İsveç ve Danimarka dillerindeki Bibliotek, Hollanda dilindeki Bibliotheke, Rusça, Bulgarca ve Polonya dillerindeki Biblioteka gibi. (19) Fransızcadaki Kitapçı dükkânı anlamına gelen Librairie ve Kitapçı anlamına gelen Libraire, kütüphane kavramından ayrı anlamlarda kullanılmıştır. İngi1izcede ise Kütüphane anlamına gelen Library ve Kütüphaneci anlamındaki Librarian da Latincedeki Liber veya Libraria kelimelerinden gelmektedir. Book yani Kitap kelimesi ise Yunanca Biblion kelimesinden gelmiş olabilir.

1) S. Sinanoğlu. Kelimelerin Etymonu Esas Tutularak Tertiplenen Yum'n
ca-Türkçe Sözlük, Ankara, ı953 s. 48. Bu sözlükte biblous, ou, e şeklinde verilen kelime esas tutularak, bundan biblio-theke. es, he kütüphane ve blblion, ou, to mektup, kitap, daha sonra da Ta biblia kutsal kitaplar şekilleri türemiştir.

2) Lukianos, Adv. indoct. 5. Bu konuda geniş bilgi için bkz. H. Leclercq -Les Blbliotheques-, Dict. d'Arch. Chret, et de Litur ı925-:i935 LI. ı. silt. 842-844.

3) F. Milkau, Geschichte der Bibliotheken im alten Orient, Leipzig, 1935 s. 1; C. Wendel, Handbuch III, s. 52; H. J. de Vleeschauwer. Encyclopaedia of Library History, Pretoria 1955. (Mausaion 2-3).

4) H. J. de Vleecshauwer, aynı yer.

5) K. Dziatzko, -Bibliothekerı- RE III, süt. 406

6) Plutarkhos, Caesar, C. XLIX.

7) Suldas Zenodotos'un kütüphanesinden söz ederken çoğul şekli ile İskenderiye kütüphanesinin çeşitli kısımlarını belirtir. Bkz. H. Leclercq,
aynı eser, süt. 844.

8) H. Leclercq, aynı eser, süt. 844.

9) Athenaeus, Deipnosophistae, V, 203e.

10) Plinius, NH, XXXV, 9.

11) Pompaeus Festus, Verbortım significatione, 31, 5.

12) Plinius, NH., prooem.

13) S. Avit, Epist. LXXXVI. Karş. H. Leclercq, aynı eser süt 842.

14) Bu konuda daha geniş bilgi için bkz. H. Leclercq, aynı eser, süt. 842-843.

15) C. Wendel, Handbuch, III, s. 53.

16) H. Leclecq, aynı eser, süt. 843.

17)     E. Saglio, -Bibliotheca-, Dict. des Antiq. Grec. et Rom. I, 1877-1900 süt.
707-709.

18) C. Wendel, aynı yer,

19) Çeşitli dillerde «Kütüphane. ve «Kütüphaneci- anlamına gelen, aynı veya değişik kökten kelimeler için bkz. Dictionarium Bibliothecarii Practicum, Composuit Zeltan Pipics, 3. bs. München 1969.