KÜTÜPHANE VE KİTAP VAKFİYELERİ İLE FİHRİSTLERİNİN *
KÜTÜPHANECİLİK TARİHİ BAKIMINDAN DEĞERİ VE ÖNEMİ

Nimet BAYRAKTAR

*Beyazıt devlet Kütüphanesi 100 Yaşında. Haz. Hasan DUMAN

Kütüphane vakfiyeleri bize kütüphanenin yeri, kuruluş tarihi ile binasını inşa ettiren, kitap vakfeden ve kütüphanenin idaresi için para ve mal bağışlayan kişiler hakkında bilgiler vermektedir. Ayrıca burada görevlendirilecek kişilerde aranacak vasıflar, görevleri, alacakları ücretler, bunların tayinlerinde nasıl bir yol tutulacağı da açıklanmaktadır. Bunlardan başka kütüphanenin yönetimi, açılış kapanış gün ve saatleri ile okuyucuya nasıl kitap verileceği, iare usul ve şartları, okuyucuya nasıl davranılacağı, kitapların incelenmesi sırasında dikkat edilecek hususlar, kitapların belli zamanlarda bakımı, temizliği, sayımı ve kontrolü gibi bugün de kütüphanelerimiz için aynı derecede önem taşıyan birçok hususun da bu vakfiyelerde yer aldığını görmekteyiz (1).

Vakfiyelerin bazılarında vakfedilen kitapların miktarı belirtilmemekte, bazılarında da kitap sayısı verilmektedir. Bazı vakfiyelerde ise vakfedilen kitapların listesi de bulunmaktadır. Bir fihrist gibi kitap ve müellif adları yanında cilt, yaprak, satır sayılarının, hatta fiyatlarının ve kitaba ait diğer bazı not ve özelliklerin de kaydedildiği bu listeler genellikle vakfiyenin sonundadır. Bunların bugün mevcut olan koleksiyonla karşılaştırılması, esas vâkıfın vakfettiği kitaplar ile sonradan bu koleksiyona katılan kitapların tespiti bakımından faydalıdır.

Vakfiyelerin başındaki «tescil kaydı» (Vakfiyelerin mahkeme siciline kaydedilerek kesinleşmesi) ile sonundaki şahitlerin isim ve mühürleri vakfiyeleri resmi ve kesin bir belge haline getiren kayıtlardır. Böylece kesinleşen vakfiye şartları hiçbir suretle ve hiçbir kimse tarafından değiştirilemezdi. Bugün vakfiyelerin çoğu Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi'nde ve bir kısmının da ikinci, üçüncü nüshaları, özetleri kütüphanelerde bulunmaktadır. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşiv ile kütüphanelerde ve şahıslar elinde bulunan bazı vakfiyelerden alınan mikrofilmler de Ankara'da Milli Kütüphane, İstanbul'da Süleymaniye Kütüphanesi 'arşivlerindedir.

Kütüphane ve kitap vakfiyelerinden bazıları sadece bu konuya ait olmakta, bazılarında ise bu vakıflar o şahsın diğer vakıfları arasında yer almaktadır. Bu vakfiyelerden bir kısmı bizzat kütüphane kuran ve kitap bağışlayanların vakfiyeleri olduğu gibi, bir kısmı da mevcut kütüphanelere kitap bağışlayanların ve bazıları da mal ve mülkünü veya bunların gelirini kütüphanelere vakfedenlerin vakfiyeleridir.

Bugün arşiv ve kütüphanelerde bulunan vakfiyelerin tespiti ve incelenmesi yukarıda açıklanan çeşitli konularda bizi aydınlattığı gibi, şimdi mevcut olmayan kütüphanelerin belirlenmesine de yaradığı için çok önemlidir. Bunlardan bir kısmı başka koleksiyonlara karışmış olabileceğinden eğer vakfiyede kitap listesi de varsa bunlarla karşılaştırılarak koleksiyonun ayrılmasına yardımcı olunabilir.

İstanbul ve Ankara'da çeşitli kütüphanelerde (Süleymaniye, Atıf Efendi, Köprülü, Ragıp Paşa, Topkapı Sarayı Müzesi, Türk Tarih Kurumu, Cebeci Halk Kütüphaneleri ve Milli Kütüphane) ile Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşiv'inde şimdiye kadar incelemek imkânını bulduğumuz vakfiye sayısı altmış civarındadır ve otuza yakın kütüphaneye aittir.

Büyük bir vakfiye koleksiyonuna sahip olan Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşiv'i çok değerli bir hazinedir. Burada yapılacak çalışmalar bilinen kütüphane ve kitap vakfiyelerinin sayısını her gün biraz daha arttıracaktır.

Bizim burada üzerinde durmak istediğimiz konu, bugün mevcut olmayan kütüphanelerin tespitinde vakfiyelerin rolüdür.

Birinci derecede kaynak durumunda bulunan bu vakfiyeler kütüphanecilik tarihimizin aydınlatılması bakımından çok değerli ve önemlidir. Bu konuda vakfiyeler kadar önemli olan diğer bir kaynak ta kütüphanelerin eski yazma fihrist (defter katalog) leridir. Bunların azılarının baş ve sonlarında vakıf şartları da kaydedilmiş olduğundan vakfiyelerle bir benzerlik gösterirler. Sonunda kitap listeleri bulunan vakfiyeler de fihristlerle benzer durumdadır.

Kütüphaneler, müzeler ve Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşiv'inde bulunan yazma eski kütüphane fihristleri, hatta bazı basma fihristler vakfiyeler gibi bugün mevcut olmayan  kütüphanelerin bulunup ortaya çıkarılmasına yaramaktadır. Aşağıda bunlardan birkaç örnek verilmiştir:

1 - Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi'nde 665 numarada bulunan bir vakfiye, Bursa'da bir hânkahtaki kütüphaneye aittir. Kitapların bir listesi ile kütüphane mefruşatının listesinin de yer aldığı bu vakfiyede, kitapların dışarı verilmeyip, kütüphanede mütalaa olunacağı, şeyh'in kitaplardan sorumlu olduğu, kitapların her sene sayılması ve noksan bulunanların şeyh tarafından tazmin olunacağı şartı da kaydedilmiştir.

2 - Ankara-Cebeci Halk Kütüphanesi'nde Yazmalar Bölümü'nde 2619 numaralı, İstanbul Molla Hüsrev Mahallesi'nde oturan eski İstanbul kadısı nâibi Hasan Efendi bin Mustafa'ya ait 1055/1645-6 tarihli vakfiyede, «Vakf-ı mezburdan Rumeli Hisarı'ndaki kütüphaneye vazeylediğimiz kütüb-i nefisenin hafız-ı kütübü olan Mehmet Efendi'ye hizmeti mukabili yevmi üç akçe vazife tayin ve tahsis olundu» denmektedir.

3 - Milli Kütüphane Yazmalar Bölümü'nde A.852 numaradaki 1249/1834 tarihli vakfiyede, Hacı Bilâl Ağa ibn Hasan Ağa'nın İzmir şehrinin Kırkağaç kasabasında Asmalı Mescid civarında inşa eylediği cami ve medrese ile medresenin dershanesindeki kütüphanenin hafız-ı kütübüne her sene ellişer kuruş verilmesi kaydı yer almaktadır.

Bu üç vakfiyeden üç ayrı ilde kurulmuş olan ve bugün ayrı bir koleksiyon olarak mevcut olmayan üç kütüphaneyi tespit etmiş oluyoruz.

4 - Valide Sultan Kethüdası Sait Efendi'nin, İstanbul Saraçhanebaşı'nda Dülger Camii bitişiğinde bir kütüphane inşa ettirmiş olduğunu, kütüphanesi fihristinin başında bulunan kayıttan öğreniyoruz. Süleymaniye Kütüphanesi Yazma Bağışlar Bölümü'nde 2276 numarada bulunan bu fihristte 581 kitap kayıtlıdır. Bugün bu yerde bir kütüphane binası bulunmadığı gibi, herhangi bir kütüphanede bu isim altında bir koleksiyon da yoktur. Eğer bu kitaplar herhangi bir koleksiyona karışmış ise fihristi yardımıyla yapılacak bir araştırma bunları ortaya çıkaracaktır.

5 - Evliya Mehmet Efendi kızı Rabia Hatun kitaplarına ait fihristteki kayıttan, bunların önce Ayasofya Camii'ne vakfedildiğini sonra da Beşir Ağa'nın Eyüp'teki kütüphanesine nakledildiğini öğreniyoruz. Ancak ayrı bir koleksiyon halinde saklanmayıp Beşir Ağa'nın kitapları arasına karıştırılmış olduğu, bu koleksiyon içinde Rabia Hatun mührünü taşıyan kitapların bulunmasından anlaşılmaktadır. 60 kitap kayıtlı bulunan bu fihrist Süleymaniye Kütüphanesi Yazma Bağışlar Bölümü'nde 544 numaradadır.

Bu örneklerden farklı olarak, kütüphanelerimizde bulunan yazma ve basma fihristlerden bir kısmı hususi kütüphanelere aittir. Bunlardan bazıları da satış için hazırlanmıştır (2).

1 - Mahmut Nef'i Efendi Kütüphanesi Fihristi. (Milli Kütüphane B. 355) konularına göre ayrı ayrı kaydedilmiş olan, aralarında fotoğraf, panorama, Fransızca roman ve hikayelerin de bulunduğu iki bine yakın kitap kayıtlı olan bu yazma fihristin husus i bir kütüphaneye ait olduğu tahmin edilebilir. Bu koleksiyon da diğer birçok hususi kütüphane gibi dağılarak satılmış olabilir.

2 - Şeyhülislam Bodrumi Ömer Lütfi Efendi Fihristi. 16 s. (Milli Kütüphane 1966 A. 663; Milli Kütüphanede Mevcut Arap Harfli Türkçe Kitapların Muvakkat Katalogu, Gen. 2. has. II/I, 1472). Bu fihristin satış için hazırlanmış olduğunu 2. sahifesindeki bir kayıttan öğreniyoruz. Burada Ömer Lütfi Efendi'nin terekesi içinde çıkan kitapların Üsküdar Mahkeme-i Şer'iyesi tarafından İstanbul Sahaflar çarşısında haftada iki gün açık arttırma ile satılacağı bildirilmektedir. Konularına göre yedi bölüm halinde düzenlenmiş olan bu fihristte 180 yazma, 235 basma kitap kayıtlıdır.

3 - Fihrist-i Kütüphane-i Hususi S.M. Tevfik Bey, Arnaout-KeuyBosphor, İstanbul, 1345/1927 Marifet Matbaası. 40+1 s. (Süleymaniye Kütüphanesi-Basma Bağışlar 4060, Milli Kütüphane 1966 B. 14). Ön kapak içinde Türkçe «İfade-i meram», Farsça «İfade-i maksat» ile arka kapak içinde bulunan İngilizce notta kütüphanedeki kitaplar hakkında bazı açıklamalar vardır. Burada kitapların çoğunun Avrupa'da ciltlendiği, gerek doğu ve gerek batıda dahi nüshalarının çok nadir olduğu belirtilmektedir. Türkçülük ve Türkiyat bakımından çok kıymetli olduğu bildirilen bu kitaplar yayınlandıkları ülkelere ve şehirlere göre «Matbuat-ı İstanbul, Matbuat-ı Paris, Matbuat-ı han, Matbuat-ı Hint» şeklinde ayrı ayrı bölümlerde toplanmıştır.

4 - Catalogue de la Bibliotheque de Feu Ahmed Vefyk Pacha. Constantinople 1893, Typographie et Litographie K. Bağdadlian (Sultan Hamam Djaddessi 14) 314 s. (İstanbul Atatürk -Belediye- Kütüphanesi B. 236: S.Özege Katalogu 272). Ahmet Vefik Paşa'nın İstanbul'da Rumelihisarı'ndaki köşkü bahçesinde bulunan kütüphanesinin fihristidir.' Bu fihristin, kitaplarının büyük bir kısmı satıldıktan sonra, kalan kitaplarının satışı için düzenlenmiş olabileceğini, aslında kütüphanesinin daha zengin olduğunu bazı kaynaklardan öğreniyoruz. (Osman Ergin, Muallim Cevdet'in Hayatı, Eserleri ve Kütüphanesi. İstanbul 1937, s. 457; Ord. Prof. Dr. A. Süheyl Ünver, Ahmed Vefik Paşa Kütüphanesi, Türk Kütüphaneler Derneği Bülteni XVI/I,. (1967), s. 26 - 35).

Kütüphaneler ve arşivlerde fihristleri ve vakfiyeleri bulunan, fakat bugün ayrı bir koleksiyon halinde mevcut olmayan bazı kütüphanelerin kitaplarının sonradan hangi koleksiyonlara karıştığını onların naki1leri sırasında düzenlenen defterlerden öğrenmekteyiz.

Bunlardan biri Galata Sarayı Kütüphanesidir (Ord. Prof. Dr. A. Süheyl Ünver, Galatasaray’ı Kütüphanesi. Türk Kütüphaneciler Derneği Bülteni XII/1-2 (1963) s. 43-45 ve XVIII/2 (1969) s. 83-85; Dr. Müjgan Cunbur, Onsekizinci Yüzyılda Bir Okul Kütüphanesinin Açılışı. Aynı Bülten IX/1-2 (196Q) s. ı-s, Fethi İsfendiyaroğlu, Galatasaray’ı Tarihi, I. Cilt. İstanbul 1952, s. 113-121). Bu kütüphanenin kitapları sonradan Fatih ve Ayasofya Kütüphaneleri'ne nakledilmiştir. Bu nakille ilgili defterler bugün bu iki koleksiyonun bulunduğu Süleymaniye Kütüphanesi'ndedir (1. Defter-i Menkulat-ı Sultan Mahmud Han-ı Evvel ez Galata ila Fatih - Yazma Bağışlar 248-2. Galata Sarayı Kütüphanesi'nden Ayasofya ve Fatih Camii Kütüphaneleri'ne Nakledilen Kitapların Fihristi-Ayasofya, Fihrist 6-).

Bu şekilde ikinci bir örneği Sultan III. Mustafa'nın· Bostancılar Ocağı'ndaki Kütüphanesinde görüyoruz. Buna ait nakil defterinden de bu koleksiyonun sonradan Laleli Kütüphanesi'ne nakledildiğini öğreniyoruz. Sultan III. Mustafa'nın Yeni Saray (Topkapı Sarayı), nda bulunan bu kütüphanesinin nakline ait defterde (Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi 642, s. 103-105) sözü geçen padişahın Laleli Medresesi'ndeki kütüphanesinin tam bir koleksiyona sahip olmadığı ve sarayda Sultan III. Ahmet'in mükemmel bir kütüphanesi bulunduğu ve bu sebeple de başka bir kütüphaneye ihtiyaç olmadığı gerekçesiyle naklinden bahsedilmekte (s. 103) ve bu kitapların bir listesi verilmektedir (s. 103-145).

Bu koleksiyona ait yazma bir fihrist (Sultan III. Mustafa'nın Bostaniyan Odaları'nda Yeniden İnşa Ettirdiği Kütüphaneye Vakfettiği Kitapların Fihristi)te Süleymaniye Kütüphanesi-Laleli 3793 numaradadır (3).

Bu nakil defterleri ile sözü geçen koleksiyonların bugünkü kataloglarında yapılacak karşılaştırmalı çalışmalar bu hususların daha doğru ve kesin bir şekilde ortaya çıkarılmasını sağlayacaktır.

Cami, medrese, tekke ve türbe gibi yerlere vakfedilen ve sonra kütüphanelere nakledilen kitabı daha az olan küçük gruplar, buralarda diğer koleksiyonlar gibi ayrı ayrı değil tek bir isim altında toplanmışlardır. Süleymaniye Kütüphanesi'nde «Muhtelit» adı altında toplanmış olan (4) kitaplar ile Beyazıt Devlet Kütüphanesi'nde «Beyazıt Umumi» koleksiyonunun sonuna eklenen kitaplar bunlara birer örnektir. Ancak, bunlara ait fihristler ve demirbaş kitap kayıt defterleri incelendiğinde kitapların nereden geldiği ile ilgili bölümde vakıfları ve daha önce vakfedildikleri yerler hakkında bilgi edinmek mümkündür. Böylece çeşitli kaynaklarda rastlanan kütüphanelerden hiç olmazsa bir kısmının bugün nerelerde bulunduklarını tespit edebiliriz.

Vakfiye ve fihristlerden başka çeşitli kaynaklarda da bugün mevcut olmayan bir hayli kütüphane adına rastlanmaktadır. Bunlardan bazıları şunlardır:

Köprülü-zade Fazıl Mustafa Paşa'nın İstanbul Süleymaniye'deki konağı yanında yaptırdığı kütüphane (İ.H. Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi IIIj2, 550), Sadrazam Kabaağaçlı-zade Ahmet Cevdet Paşa'nın Bab-ı Ali bahçesinde yaptırdığı kütüphane (İ.H. Danişmend, İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi IV, 517; V, 95), Yedikule'de Küçük Efendi Kütüphanesi (Bursalı Mehmet Tahir, Osmanlı Müellifleri I, 243), Şeyhülislam Mirza-zade Şeyh Mehmet Efendi'nin Üsküdar'da Sultantepesi'nde camii bitişiğinde yaptırdığı kütüpanesi (5) (İ.H. Konyalı, Abideleri ve Kitabeleriyle Üsküdar Tarihi II, 403), Üsküdar'da Şair Nabi Kütüphanesi, (Prof. A. Karahan, Nabi, Milli Mecmua VI/72,22.X.1926, s. 1157-1158, VII/74, 15.Xı.1926, s. 1200).

Yukarıda örnekleriyle açıklamağa çalıştığımız vakfiye, fihrist ve diğer kaynaklardan bir kısmı bize kütüphaneler tarihini aydınlatıcı bilgiler, bir kısmı da üzerinde çalışılacak yeni konular hususunda ipuçları vermektedir.

1) Dr. Müjgan Cunbur, Vakiyelere Göre Eski Türk Kütüphanelerinin yönetimi. Türk Kütüphaneciler Derneği Bülteni, X / I-2 (1962), s. 3-21.

-- ,Kütüphane Vakfiyelerinde İlimlerin Sınıflandırılması ve Bibliyografik Künyeler. Türk Kütüphaneciler Derneği Bülteni, XIX/4 (1970), s. 309-316.

-- ,Osmanlı çağı Türk Vakıf Kütüphanelerinde Personel Düzenini Geliştirme Çabaları. VII. Türk Tarihi Kongresi,(1973).

-- ,Yusuf Ağa Kütüphanesi ve Kütüphane Vakfiyesi. Türk Araştırma Dergisi, III (1963), s. 203-217.

-- ,i. Abdülhamit Vakfiyesi ve Hamidiye Kütüphanesi. Dil Tarihi-Coğrafya Fakültesi Dergisi, XXII/I-2 (1964), s. 17-69.

-- ,Kayseri'de Raşid Efendi Kütüphanesi ve Vakfiyesi. Vakıflar Dergisi,VIII(1969),s.185-195.

-- ,Şeyhülislam Veliyüddin Efendi Vakıfları ve Kütüphanesi. Necati Lügal Armağanı (Ankara 1969 Türk Tarih Kurumu), s. 165-189.

Fuat Sezgin., Atıf Efendi Kütüphanesinin Vakfiyesi. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi VI (1955), s. 132-139.

Ahmet İhsan Türek, Ragıb Paşa Kütüphanesi Vakfiyesi. Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Araştırma Dergisi, I / 1, s.65-78.

2) Bu fihristlerden bir kısmı basmadır, fakat tek veya çok nadir olduklarından bulundukları kütüphaneler ve numaraları da verilmiştir.

3) Evvelce Galata Sarayı'nda bulunduğunu tahmin ettiğimiz (Nimet Bayraktar, Yazma ve Basma Kütüphane Fihristleri: Türk Dünyası Araştırmaları, Aralık 1982. s. 139) bu kütüphanenin Topkapı Sarayı'nda bulunduğunu yukarıda sözü geçen nakil defteri sayesinde tespit ediyoruz.

4) Bugün bu bölümdeki kitapların yazmaları «Yazma Bağışlar» basmaları «Basma Bağışlar» bölümündedir.

5) Bu kütüphane binasının temeli ve yıkık duvarları bugün de mevcuttur.